سقوط یک ابرمجله علمی
یکی از ۱۵ مجله برتر الزویر از نمایه آی اس آی تعلیق شد
مجله علمی Science of the Total Environment که از پرکارترین نشریات جهان بود، پس از افشای دهها تخلف و داوریهای جعلی، توسط شرکت Clarivate از فهرست مجلات معتبر حذف شد؛ رسواییای که پرده از سودهای میلیارددلاری غولهای نشر علمی مانند Elsevier برداشت—شرکتی که تنها در سال ۲۰۲۴ به سود ۱.۵ میلیارد دلاری و حاشیه سود ۳۸ درصدی رسیده است. افزایش انفجاری تعداد مقالات، پذیرش پژوهشهای بیکیفیت و وابستگی نظام دانشگاهی به «چاپ هرچه بیشتر» باعث شد این ابرمجله به نمونهای از بحران جهانی نشر علمی تبدیل شود؛ بحرانی که کارشناسان آن را «سیستمی بیمار» و نیازمند پاکسازی عمیق میدانند.
یکی از ۱۵ مجلهای که بیشترین تعداد مقالات را در جهان منتشر میکند، بهدلیل «تخلفات گسترده» از نظام نمایهسازی معتبر حذف شد؛ اتفاقی که پرده از سودهای افسانهای ناشران علمی همچون Elsevier برمیدارد—شرکتی که تنها در سال ۲۰۲۴ به حاشیه سود ۳۸ درصدی و درآمد ۱.۵ میلیارد دلاری رسیده است.
جادوی جدید برای کرونا؛ نقطه آغاز یک رسوایی
پاییز ۲۰۲۰، درست زمانی که جهان در موج دوم کرونا وحشتزده بود، مجله علمی Science of the Total Environment مقالهای منتشر کرد که ادعا میکرد «طلسمهای سنگ جید» در طب سنتی چین میتوانند از ابتلا به کووید-۱۹ جلوگیری کنند!
با وجود اعتراض دانشمندان، سردبیر مجله—شیمیدان اسپانیایی، دامیا بارسلو—بر کیفیت داوری مقالات پافشاری میکرد.
اکنون، با کشف دهها مقاله مشکوک، این نشریه از سوی شرکت ارزیابی علمی Clarivate از فهرست مجلات معتبر حذف شده است؛ تصمیمی که ضربهای کمسابقه به یکی از بزرگترین نشریات علمی دنیا محسوب میشود.
افزایش انفجاری تعداد مقالات؛ کیفیت در برابر سود
بارسلو از سال ۲۰۱2 سردبیر مجله شد و ظرف تنها دو سال تعداد مقالات را دو برابر کرد. ده سال بعد، تولید سالانه نشریه به ۱۰ هزار مقاله رسید—رشد خیرهکنندهای که بهگفته کارشناسان، با افت شدید کیفیت علمی همراه بوده است.
علت؟ درآمدزایی از انتشار مقالات با دسترسی آزاد. نویسندگان برای چاپ مقاله باید ۴۱۵۰ دلار به ناشر پرداخت کنند. هرچه مقاله بیشتر، درآمد بیشتر.
الزویر؛ غول ۷۲۰ هزار مقالهای
مجله تحت مالکیت شرکت هلندی Elsevier است؛ شرکت مسلط بر بازار نشر علمی جهان با سهم ۱۷ درصدی. تنها در سال گذشته، ۳۰۰۰ مجله این ناشر ۷۲۰ هزار مقاله منتشر کردهاند. مدیرعامل شرکت مادر (RELX)، اریک انگستروم، در سال ۲۰۲۴ بیش از ۱۵ میلیون یورو درآمد داشته است.
تحلیلگران میگویند الگوی انتشار Science of the Total Environment عجیب است:
- ۴۰٪ مقالات توسط پژوهشگران چینی
-
۸٪ توسط نویسندگان اسپانیایی
این اعداد دو برابر میانگین معمول در حوزه هستند و احتمال «رفتار غیرطبیعی در فرایند انتشار» را بالا میبرد.
افشای داوری جعلی؛ ۵۰ مقاله جمعآوری شد
الزویر تأیید کرده که بیش از ۵۰ مقاله نوشتهشده توسط زیستشناس برزیلی گیلهرمه مالافایا را پس از کشف «داوریهای جعلی» حذف کرده است—داوریهایی که با نام دانشمندان واقعی و بدون اطلاع آنان انجام شده بود. برسلو در برخی مقالات با مالافایا همکار بوده، اما آن مقالات هنوز حذف نشدهاند.
علت این سود غیرطبیعی چیست؟
سیستم “انتشار کن یا بمیر” که پژوهشگران را به تولید سیلآسای مقالات کمکیفیت وادار میکند تا ارتقا و بودجه بگیرند. با فراگیر شدن دسترسی آزاد، اکنون نویسندگان بهجای خوانندگان هزینه میپردازند—مدلی که انگیزه انتشار انبوه و بیکیفیت را تشدید کرده است.
واکنش الزویر: میخواهیم مجله را «بازسازی کامل» کنیم
سخنگوی Elsevier اعلام کرد که سردبیر، بارسلو، از ماه مارس ۲۰۲۵ کنار گذاشته شده است. او گفت:
«در حال انجام تحقیقات گسترده درباره تضاد منافع و نشانههای سوءرفتار علمی هستیم و قصد داریم این مجله را بهطور کامل بازسازی کنیم.»
دانشمندی با ۱۸۰۰ مقاله؛ قهرمان یا محصول یک سیستم معیوب؟
بارسلو یکی از پرکارترین پژوهشگران جهان است:
- ۱۸۰۰ مقاله منتشرشده
-
۲۰۰ مقاله در مجلهای که خود سردبیرش بوده
او در فهرست «پژوهشگران بسیار پراستناد» Clarivate قرار دارد—فهرستی که بعدها مشخص شد برخی پژوهشگران در آن با دریافت پول از دانشگاههای عربستان، وابستگی خود را جعل کردهاند تا رتبه دانشگاهها را بالا ببرند. بارسلو نیز از سال ۲۰۱۶ بهنام «استاد دانشگاه کینگ سعود» ثبت شده بود.
فشار مؤسسات علمی برای کمکردن اعتیاد به چاپ مقاله
متخصصان علمسنجی دانشگاه گرانادا میگویند دانشگاهها تبدیل به «کارخانه تولید مقاله» شدهاند. در اسپانیا، نهاد ارزیابی دانشگاهی (ANECA) استانداردهای جدیدی وضع کرده تا حجم مقالات دیگر معیار اصلی ارتقای اعضای هیئتعلمی نباشد. رئیس کمیته اخلاق پژوهش اسپانیا، دکتر جوردی کامی، در نشستی در بارسلونا گفت:
«باید این سیستم معیوب را پاکسازی کنیم. باید انتشار بیهدف را تقریباً تنبیه کرد.»
منبع:
دیدگاههای ثبت شده